Nedenleri Fenalık duygusunun baÅŸlıca nedeni beyne yeterli kan gitmemesidir. Kandaki oksijenden yoksun kalan beyin, düzgün çalışamaz. Kalbin güçlü ve düzenli atışları normal koÅŸullarda, kanın yerçekimine karşın beyne ulaÅŸmasını saÄŸlar. Ancak, herhangi bir bozukluktan ötürü kan basıncı düşerse, fenalık belirtileri ortaya çıkar. Fenalık geçiren kiÅŸi yere düşer, beden yatay konumuna geçince kan kolayca beyne gideceÄŸi için de normale döner. Bayılma sürecinde birbirini izleyen olayların sırası, fenalığa yol açan etkene göre deÄŸiÅŸir. Söz gelimi, kötü bir olay görmenin yarattığı ÅŸok, kötü bir haber ya da ÅŸiddetli bir aÄŸrı fenalık duygusuna, hatta bayılmaya yol açabilir. Bu durumda beyin kalbi, akciÄŸerleri ve mideyi etkileyen vagus sinirine bir mesaj iletir. Vagus, kalbin atışını yavaÅŸlatır, atış ÅŸiddetini azaltır, bulantıya neden olur ve karın bölgesindeki damarları geniÅŸletir. Böylece karın bölgesinde biriken kan, beyne yeterli oranda gitmediÄŸinden fenalık geçirmeye, bayılmaya neden olur. Uzun zaman ayakta duranlarda kan, bacaklarda birikmeye baÅŸlar, kalp bedenin üst bölümüne kan pompalamakta güçlük çeker. Uzun süre ayakta durması gerekenlerin fenalık duygusunu önlemelerinin en iyi yolu, ayak ve bacaklarını yavaÅŸ yavaÅŸ hareket ettirerek kanı yukarıya, yerçekimine karşı ilerlemeye zorlamaktır. Uzun zaman oturan ya da yatanlar da ayaÄŸa kalktıklarında fenalaÅŸabilirler. Bunun nedeni, damarların bedenin apansız hareketine ayak uyduramayıp kan basıncını bir anda yükseltememesidir. Karında, kolda ve bacaklarda biriken kan, beyne, fenalık geçirmeyi önleyecek kadar çabuk ulaÅŸamaz. Kan basıncını bedenin duruÅŸundaki deÄŸiÅŸikliklere göre ayarlamak, boyunda yer alan ve “karotis sinüsü” olarak bilinen sinir grubunun görevidir. Kansızlık, sıcak ve sıkışık bir odada bulunmak, hava yoÄŸunluÄŸunun düşük olduÄŸu yüksekliklere çıkmak gibi kandaki oksijenin azalmasına yol açan nedenler de fenalık duygusu yaratabilir. Bu durumlarda neden, beyne yeterli kan gitmemesi deÄŸil, giden kanın yeterli oranda oksijen içermemesidir. Sabah kahvaltı etmeden aceleyle evden çıkna birçok kiÅŸi, bayılmasa bile fenalık duyar. Bu, kan basıncının düşmesine yol açan ruhsal baskı ile kanda yeterli besin maddesi bulunmamasının ortak sonucudur. Bu yüzden sabahları hafif bir kahvaltı yararlı olur. Ayrıca çok fazla sigara, çay ve kahve de vagus sinirini uyararak fenalık duygusuna yol açar. Kalp hastalıkları fenalığa yol açmaz, ama orta yaÅŸlıların damarlarındaki arteriosklerozdan ötürü daralma yüzünden beyne yeterli kan gitmemesi kendini senkop ile belli edebilir. Fenalık duygusu gebeliÄŸin ilk aylarında sık görülür. Bunun nedeni kandaki hormonların, özellikle progesteronun damarlardaki kasları gevÅŸetmesidir. Damarların geniÅŸlemesiyle kan basıncı düşer, kan bedenin alt kısmında birikir. GebeliÄŸin ilk aylarında görülen bir baÅŸka fenalık geçirme nedeni de kanın geliÅŸen dölütün besin ve oksijen gereksinimini karşılamak için rahimde birikmesinden ötürü beyne yeterli oranda gitmemesidir. Gebelik ilerledikçe dolaşımdaki kan hacmi artacağından, sorun kendiliÄŸinden çözüme kavuÅŸur. Vagus siniri ile kan damarları arasındaki baÄŸlantıları aşırı duyarlı olan kiÅŸiler daha kolay fenalık geçirirler. Bu insanların fenalığa yol açtığını bildikleri etkenlerden uzak durmaları yerinde olur. Genç kızların fenalaşıp bayılmaları anneleri üzer. Oysa bu tür bayılmalar, genellikle büyümenin psikolojik etkisi, âdetlerin baÅŸlamasından ötürü geliÅŸen hafif kansızlık ve hızlı büyümenin ortak etkisi sonucudur. Anne kaygı duyuyorsa, kızının bol protein ve demir içeren karaciÄŸer ve ıspanak gibi besinler almasına özen göstermelidir. Ancak, fenalık sık sık yinelerse doktora danışmak yerinde olur. Sorunun temelinde daha önemli bir psikolojik etken yatabilir. Ergenlik çağındaki kızlarda toplu halde bayılma eÄŸilimleri de görülür. Yapılan ayrıntılı araÅŸtırmalara karşın hiçbir hastalık ve bozukluk etkeni saptanmayan bu tür olaylar, bir tür kitle histerisinin sonucu olarak tanımlanır. Uzun boylular çok ayakta durduklarında kısa boylulara göre daha kolay fenalık duyarlar. Bunun nedeni, kanın bacaklardan beyne ulaÅŸmak için aÅŸması gereken yolun daha uzun olmasıdır. Fenalık duygusu ve buna baÄŸlı olarak bayılma, altta yatan bir hastalığın belirtisi olabileceÄŸinden, uzun sürüyor ve geçmiyorsa üzerinde durulmalı, tedavi edilmelidir.

Belirtiler Fenalık duygusu tıpta “senkop” diye adlandırılan bayılma, baÅŸ dönmesi, bitkinlik, bulantı ve bazen de kusmayla ortaya çıkan bilinç yitimidir. Fenalık duyan ve bayılmak üzere olan kiÅŸinin rengi solar, terler, sık ve yüzeysel soluk almaya baÅŸlar. Bu deÄŸiÅŸiklikler dışarıdan fark edilir ve fenalık geçiren kiÅŸi yatırılırsa, başına kan gideceÄŸinden birkaç dakika içinde kendine gelir.

Tedavi Fenalık duyduğunuzda kanın başa gitmesi için yatılmalı ya da başı eğip dizlerin arasına sokarak oturulmalıdır. Birisinin fenalık geçirdiğini gördüğünüz zaman ise onu yatırın ve en az beş dakika kalkmasına izin vermeyin. Kendini iyi hissedip kalkanlar yeniden fenalık geçirerek düşüp yaralanabilirler. Fenalaşan kişinin boynunu ve belini sıkan giysileri gevşetin. Alnına soğuk suya batırılmış bir bez koyun. Hasta kendine gelince birkaç yudum soğuk su içirin. Bir yerinin kırıldığından kuşkulanıyorsanız ya da fenalığa yol açan etken şiddetli ağrı, ciddi bir yanık ya da kanama ise, zaman yitirmeden doktora başvurun. Fenalık ile birlikte kusma ve ishal de varsa, büyük olasılıkla bağırsak enfeksiyonu geçirdiğinden, hastanın yatarak dinlenmesine ve yalnız sıvı besinler almasına özen gösterin.