Nedenleri
Paranoya, genellikle bir psikoz, yani akıl hastalığı belirtisidir ve nedeninin kısmen kalıtsal, kısmen de çevre etkilerine bağlı olduğu düşünülmektedir. Araştırmalar, aynı genetik yapıya sahip tek yumurta ikizlerinin ya birlikte paranoyak olduklarını ya da olmadıklarını, oysa farklı genetik yapıları olan çift yumurta ikizlerinde bu birlikteliğin çok daha az olduğunu göstermektedir. Sonuç, bir tür kalıtsal etkinin var olduğu görüşünü desteklemektedir. Öte yandan, çevrenin yarattığı stresler, belli aile içi ilişki biçimleri ve yaşam tarzları da paranoya olasılığını artırmaktadır. Ancak kalıtsal yatkınlık olmaksızın bu etkilerin paranoyaya yol açma olasılığı düşüktür.

AÅŸağı yukarı herkes zaman zaman kendisiyle “uÄŸraşıldığı” düşüncesine kapılır. Ama bu geçicidir ve deÄŸiÅŸen koÅŸullarla birlikte ortadan kalkar. Ancak eÄŸer kalıtsal etken söz konusuysa belirtilerin dikkatle deÄŸerlendirilmesi gerekir. AraÅŸtırmalar, anne – babaları paranoyak olanların en yüksek risk grubuna girdiklerini göstermektedir. Paranoya, daha çok ileri yaÅŸlarda ve toplumun alt tabakalarından kiÅŸilerde görülmektedir. Dikkatli incelemeler, bu ruhsal rahatsızlık ciddileÅŸtikçe, gerek hastalığının, gerekse kendisine kötülük edildiÄŸi duygularının yoÄŸunlaÅŸması sonucu hastanın, insanlarla yakın iliÅŸkilerden kaçındığını, bunun da onu toplam merdiveninin alt basamaklarına doÄŸru ittiÄŸini ortaya koymaktadır. Paranoya, kendi başına pek tehlikeli deÄŸildir. Ama daha tehlikeli bir durumun, yani paranoid ÅŸizofreninin bir ön uyarısı olabileceÄŸi unutulmamalıdır. Kötülük görme duyguları bazen, misillemede bulunma arzusu ya da içinde bulunduÄŸu durumla kendi başına, baÅŸa çıkma düşüncesini doÄŸurabilir. Sözgelimi insanların kendisini ve baÅŸkalarını radyodan çıkan elektrik dalgalarıyla ele geçirdiÄŸine inanan bir paranoyak, karşı önlem almanın görevi olduÄŸunu düşünebilir ve harekete geçebilir. Ama gerçek bir tehlike olasılığı pek azdır, çünkü hasta kiÅŸi aynı zamanda çok tedirgin ve korku içinde olduÄŸundan, tehditleri yalnızca sözde kalır.

Belirtiler
Hasta çok canlı sanrılar yaşayabilir, olmayan sesler işitebilir. Günlük olaylara, rastlantılara, başkalarının sıradan hareketlerine, kendine ilişkin olağanüstü anlamlar verir. Kulak misafiri olduğu konuşmaların kendisine ilişkin olduğunu, bunun herkesin ona karşı birleşmiş olduğunu kanıtladığına inanabilir. Sokaklarda, rastlantı sonucu birbirine benzer insanlar görse, izlendiği kanısına kapılabilir. Sonuç olarak, paranoyak kişi çoğunlukla korkak, kafası karışık ve sinirlidir. Yine de, başka akıl hastalıklarına oranla, düşünme ve öteki zihinsel süreçlerde fazla bir bozulma olmaz. Eziyete, haksızlığa uğrama duygusu, bunamada, epilepside ve amfetamin türü ilaçların alınması sonucunda da görülebilir. İlaçla ortaya çıktığında geçicidir ancak ilaç bedende etkisini sürdürdüğü varlığını korur.

Tedavi
Paranoya ciddi bir hastalıktır ve tedavisi kolay değildir. Ne yazık ki, belirtiler genellikle geç fark edilir. Uzun süre hastanın yalnızca kavgacı, huzursuzluk yaratıcı olduğu düşünülür. Öteki davranışları ve inançları olağan, akla uygun olduğu için, kimse akıl hastalığından kuşkulanmaz. Tam anlamıyla ileri bir durum olan paranoid şizofreni, genellikle psikotrop türü ilaçlarla tedavi edilir. Hastaların dörtte biri ilaç tedavisi ve psikoterapiyle belli bir süre sonra iyileşir. Ancak paranoyak özellikler ortadan kalksa da, hasta sürekli tıbbi gözetim altında tutulmalıdır.